Prei in je moestuin
Inleiding
Prei (Allium ampeloprasum var. porrum) is een veelzijdige groente uit de narcisfamilie (Amaryllidaceae). De plant is nauw verwant aan ui, knoflook, sjalot en bieslook. Prei wordt al duizenden jaren geteeld en was onder andere bij de oude Egyptenaren, Grieken en Romeinen bekend als voedingsgewas.
Anders dan bij de meeste andere uiensoorten vormt prei geen duidelijke bol. Het eetbare gedeelte bestaat voornamelijk uit de verdikte, dicht opeengepakte bladscheden die samen de schacht vormen. Het witte gedeelte groeit onder de grond of wordt tijdens de teelt van licht afgeschermd. Ook het groene blad is eetbaar, al is dit vaak wat steviger van structuur.
Prei heeft een zachte uiensmaak en is veelzijdig in de keuken. De groente kan worden gekookt, gestoofd, geroerbakt of verwerkt in soepen, ovenschotels en stamppotten.
Herkenbaarheid
Wist je dat de prei het nationale symbool van Wales is? Volgens de legende droegen Welshe soldaten preien op hun helmen om zich te onderscheiden van hun vijanden tijdens een veldslag.
Een groot voordeel van prei is de lange oogstperiode. Door verschillende rassen te gebruiken, kun je vanaf de vroege zomer tot ver in het volgende voorjaar verse prei uit eigen tuin oogsten.
Zaaien van prei
Voor de Tuinagenda maken we onderscheid tussen twee teelten:
- Korte teelt: een snelgroeiende zomerprei die vanaf juni geoogst kan worden.
- Lange teelt: een winterharde prei die vanaf de herfst geoogst wordt en gedurende de winter in de tuin kan blijven staan.
Met deze twee teelten is het mogelijk om van juni tot half april vrijwel onafgebroken prei te oogsten.
Prei heeft een relatief lange opkweekperiode. Daarom is voorzaaien een goede methode om de beschikbare ruimte in de moestuin zo efficiënt mogelijk te gebruiken.
Korte teelt
Voor de korte teelt gebruiken we de variëteit Rally F1, een snelgroeiende zomerprei die speciaal geschikt is voor een vroege oogst.
We beginnen al in januari met voorzaaien. Dat is uitzonderlijk vroeg, maar noodzakelijk wanneer we in maart willen uitplanten en vanaf juni willen oogsten.
De vroegste zaaisels moeten warm en licht worden opgekweekt. Vooral in januari is voldoende licht belangrijk om lange, zwakke zaailingen te voorkomen. Aanvullende groeiverlichting kan hierbij nuttig zijn.
Vanaf het voorjaar kan ook in een onverwarmde kas of beschutte omgeving worden voorgezaaid, afhankelijk van de temperatuur.
Lange teelt
Voor de lange teelt gebruiken we Blauwgroene Winter ‘Forrest’, een winterharde prei die geschikt is voor oogst in de late herfst, winter en het vroege voorjaar.
Deze prei wordt later gezaaid dan de zomerprei. De planten krijgen vervolgens voldoende tijd om zich te ontwikkelen voordat de winter begint.
Opkweken van preizaailingen
Prei zaaien we voor in potten of trays. Gebruik kleine potjes of trays met cellen van ongeveer 5 cm. Voor prei gebruiken we de methode van clusterzaaien. Vul de potten met een luchtig zaaimedium en leg in elke cel 5 zaadjes. Dek ze af met een zeer dun laagje grond en geef flink water. Prei kiemt het beste bij een temperatuur van 15-20 graden Celsius. Binnen 15 dagen zullen de eerste sprietjes verschijnen. Als er meer dan 3 zaadjes ontkiemd zijn, dan kun je de zwakste uitdunnen tot je maximaal 3 zaailingen over houdt. Deze blijven als cluster samen.
Na het kiemen ontwikkelen de zaailingen lange, smalle bladeren die op grassprietjes lijken. De jonge planten groeien aanvankelijk langzaam. Zorg tijdens de opkweek voor voldoende licht, regelmatige watergift en een goede luchtcirculatie.
De opkweek duurt gemiddeld ongeveer 60 dagen. De exacte duur is afhankelijk van de temperatuur, de hoeveelheid licht en de ontwikkeling van de planten.
Planten van prei in je moestuin
Na enkele weken kun je de cluster van zaailingen overpotten in iets grote potten, zodat ze meer ruimte hebben om zich verder te ontwikkelen voordat ze worden uitgeplant. Je kunt de afzonderlijke plantjes dan voorzichtig van de clusters losmaken en afzonderlijk overpotten.
Zaailingen zijn klaar om te worden uitgeplant als ze ongeveer 15-20 cm hoog zijn. Voor een enkelvoudige prei geldt de regel dat ze potlooddik moeten zijn. Laat binnen opgekweekte planten eerst geleidelijk wennen aan de buitentemperatuur, wind en zonlicht. Dit afharden duurt doorgaans ongeveer een week.
Korte teelt
Bij de korte teelt planten we Rally F1 uit vanaf begin maart tot eind juni. De vroegste aanplant verdient extra aandacht. In maart kan het nog behoorlijk koud zijn en bij langdurige kou kan de groei vertragen. Jonge planten kunnen eventueel met vliesdoek of onder een tunnel worden beschermd. De prei heeft daarna ongeveer 95 groeidagen nodig tot aan de oogst.
Lange teelt
Bij de lange teelt planten we Blauwgroene Winter ‘Forrest’ uit vanaf begin mei tot eind juli. Deze prei heeft daarna 150 groeidagen nodig na het uitplanten. De planten ontwikkelen zich gedurende de zomer en herfst en kunnen vervolgens tijdens de winter blijven staan.
Plantafstand en plantmethode
Prei wordt traditioneel in rijen geteeld, maar in de Tiny Garden gebruiken we de vakkenmethode.
Voor prei kan worden uitgegaan van ongeveer 10 cm vrije ruimte rondom de plant (diameter). Dat betekent dat de planten onderling ongeveer 10 cm uit elkaar staan.
Deze plantdichtheid is aanzienlijk hoger dan bij de gebruikelijke teelt op rijen. De planten hebben daardoor minder ruimte om uit te groeien en kunnen wat dunner blijven. Door tussentijds te oogsten ontstaat extra ruimte voor de resterende planten.
Voor het planten kan een plantgat worden gemaakt met een pootstok. Maak een gat van ongeveer 10–15 cm diep en plaats de jonge prei voorzichtig in het gat. Bij de traditionele methode wordt het gat met water gevuld en niet volledig met grond dichtgedrukt. De grond spoelt geleidelijk rond de wortels.
Door prei dieper te planten, wordt een groter gedeelte van de schacht van licht afgeschermd en blijft dit gedeelte wit. Maar let erop dat het groeipunt en de jongste bladeren niet volledig onder de grond verdwijnen.
Als je niet met de vakkenmethode werkt zorg dan voor een plantafstand tussen de preien van 15-20 centimeter, zodat de prei genoeg ruimte heeft om te groeien. Kies een zonnige plek in je tuin met goed doorlatende grond. Prei groeit goed in grond die rijk is aan organisch materiaal, zoals compost.
Prei kan ook prima in potten worden gekweekt, mits de potten minimaal 30 cm diep zijn. Voor tussenteelt (interplanting) kun je overwegen om sla of spinazie tussen de prei te planten, omdat deze gewassen sneller groeien en geoogst kunnen worden voordat de prei veel ruimte nodig heeft.
Oogsten van prei
De oogstperiode bij prei is nogal flexibel. Je kunt prei oogsten zodra de stelen een mooie dikte hebben bereikt. Dat is ongeveer na 150 dagen, afhankelijk van het ras. Maar je kunt prei ook nog langer in de grond laten staan, zodat ze nog wat verder kunnen groeien.
Korte teelt
Voor de korte teelt gebruiken we een vroege zomerprei die vanaf juni geoogst kan worden (Rally F1).
De reguliere oogstperiode loopt in de Tuinagenda van begin juni tot eind augustus. Het exacte oogstmoment hangt af van de zaai- en plantdatum en de ontwikkeling van de planten.
Zomerprei is doorgaans minder winterhard dan echte winterprei. Daarom is het verstandig om de planten voor de komst van langdurige vorst te oogsten.
Lange teelt
Voor de lange teelt gebruiken we een preisoort die speciaal is ontwikkeld voor de late herfst- en winterteelt (Blauwgroene Winter ‘Forrest’). De oogstperiode loopt van begin oktober tot begin december, maar de planten kunnen daarna nog geruime tijd in de tuin blijven staan. In de Tuinagenda loopt de uitloop van de oogstperiode tot half april.
Tijdens de winter groeit prei nauwelijks wanneer de temperaturen laag zijn. De planten staan dan voornamelijk als levende voorraad in de tuin. Bij strenge vorst kan de grond bevriezen, waardoor oogsten tijdelijk lastig wordt. Een beschermende laag mulch kan helpen om de grond langer toegankelijk te houden.
In het voorjaar gaat prei bij oplopende temperaturen en toenemende daglengte uiteindelijk doorschieten. De plant vormt dan een bloemstengel en de schacht wordt geleidelijk taaier. Oogst de resterende winterprei daarom voordat de bloemstengel zich duidelijk begint te ontwikkelen.
Bewaren van prei
Vers geoogste prei kan enkele dagen tot ongeveer twee weken in de koelkast worden bewaard, afhankelijk van de versheid en de bewaaromstandigheden.
Verwijder beschadigde bladeren en bewaar de prei bij voorkeur koel en vochtig, zonder deze vooraf uitgebreid te wassen. Prei kan ook worden ingevroren. Maak de planten schoon, snijd ze in ringen en vries ze in porties in. Blancheren is mogelijk, maar voor gebruik in soepen en stoofgerechten kan prei ook rauw worden ingevroren.
Daarnaast kan prei worden gedroogd in een voedseldroger. Gedroogde prei is bruikbaar in soepen, sauzen en kruidenmengsels.
Teelt en verzorging prei in de moestuin
Standplaats
Prei groeit het beste op een zonnige standplaats, maar verdraagt ook lichte halfschaduw.
De plant heeft een relatief lange groeiperiode en profiteert daarom van een gelijkmatige beschikbaarheid van vocht en voedingsstoffen.
Grond en voeding
Prei groeit goed in een luchtige, voedselrijke grond die voldoende vocht vasthoudt. Omdat prei langdurig bladeren en schacht vormt, heeft het gewas een behoorlijke behoefte aan voedingsstoffen, vooral stikstof.
Een goede basisbemesting met rijpe compost en een geschikte organische meststof is meestal voldoende om de groei op gang te brengen. Bij een lange teelt kan aanvullende voeding nodig zijn wanneer de groei duidelijk achterblijft.
Water geven
Prei heeft tijdens de groei regelmatig water nodig. Vooral bij warm en droog weer kan een tekort aan vocht de groei sterk vertragen. Houd de grond gelijkmatig vochtig, maar voorkom langdurige waterverzadiging rond de wortels.
Onkruid en mulchen
Prei heeft smalle, rechtopstaande bladeren en bedekt de bodem nauwelijks. Daardoor krijgt onkruid relatief veel gelegenheid om te groeien. Een mulchlaag helpt om onkruid te onderdrukken en vocht vast te houden.
Ziekten en plagen
Prei kan door verschillende ziekten en plagen worden aangetast.
Preimot
De rupsen van de preimot vreten gangen in het blad en kunnen zich naar het hart van de plant verplaatsen. Beschadigde bladeren vertonen lichte vraatstrepen, gaten en soms bruine plekken. Bij ernstige aantasting kan de groei sterk worden geremd.
Het gebruik van fijnmazig insectengaas kan helpen om te voorkomen dat de motten hun eitjes op de planten afzetten. Breng het gaas bij voorkeur direct na het uitplanten aan en zorg dat het goed aansluit.
Preimineervlieg
De larven van de preimineervlieg veroorzaken gangen in de bladeren en schachten. Aangetaste planten kunnen misvormd raken en zijn gevoeliger voor secundaire aantastingen. Ook hier is insectengaas een belangrijke preventieve maatregel.
Preiroest
Preiroest is een schimmelziekte die herkenbaar is aan oranje tot roestbruine sporenhoopjes op de bladeren. De aantasting komt vooral voor onder vochtige omstandigheden. Een goede luchtcirculatie en het verwijderen van zwaar aangetast blad kunnen helpen om de schade te beperken.
Trips
Tripsen zijn kleine insecten die aan het blad zuigen. Hierdoor ontstaan zilverachtige of lichtgekleurde vlekjes en strepen.
Vooral tijdens warme, droge perioden kunnen tripsen zich snel ontwikkelen. Een gelijkmatige vochtvoorziening helpt om de planten goed te laten doorgroeien, maar voorkomt aantasting niet volledig.
Bescherming
Omdat prei gevoelig kan zijn voor zowel preimot als preimineervlieg, is bescherming met insectengaas een zinvolle maatregel. Vooral in een kleine moestuin kan het afdekken van een beperkt aantal vakken relatief eenvoudig worden uitgevoerd.
Controleer regelmatig of het gaas nergens openstaat en of de planten voldoende ruimte hebben om te groeien.
Variëteiten
Voor de Tuinagenda gebruiken we twee variëteiten die elkaar aanvullen. Daarmee kan een lange oogstperiode worden gerealiseerd zonder dat veel verschillende rassen nodig zijn.
Rally F1 – Korte teelt
Rally F1 is een hybride zomerprei van Bejo, speciaal ontwikkeld voor de vroege teelt.
De belangrijkste kenmerken zijn:
- Snelle groei: ongeveer 95 groeidagen na het uitplanten.
- Vroege oogst: geschikt voor de primeurteelt vanaf juni.
- Blauwgroen blad: stevig en rechtopstaand.
- Goede schachtontwikkeling: geschikt voor verse consumptie.
- Weerbaarheid: volgens Bejo sterke eigenschappen tegen onder andere trips, roest en papiervlekken.
- F1-hybride: zelfgewonnen zaad geeft geen betrouwbare, uniforme nakomelingen.
Door de snelle groei is Rally F1 geschikt om relatief vroeg in het seizoen ruimte vrij te maken voor een volgend gewas.
Blauwgroene Winter ‘Forrest’ – Lange teelt
Blauwgroene Winter ‘Forrest’ is een zaadvaste winterprei die geschikt is voor de late herfst en winter.
De belangrijkste kenmerken zijn:
- Lange groeiperiode: ongeveer 150 groeidagen na het uitplanten.
- Winterhard: geschikt om gedurende de winter in de tuin te blijven staan.
- Blauwgroen blad: kenmerkend voor veel winterpreirassen.
- Relatief korte schacht: vergeleken met veel zomerpreirassen.
- Lange oogstperiode: bij geschikte omstandigheden tot in het voorjaar.
- Zaadvast: geschikt voor eigen zaadwinning.
Forrest is vooral interessant omdat de planten gedurende de winter als levende voorraad kunnen dienen. Je oogst alleen wat je nodig hebt en laat de overige planten staan.
Prei in de opvolgingsteelt
Met de korte en lang teelt is prei een goed gewas om toe te passen in opvolgingsteelt. Je kunt prei zowel in de 1e seizoenshelft als in de 2e seizoenshelft toepassen in de opvolgingsteelt. Op de pagina van de opvolgingsteelt kun je zelf combinaties maken die goed bij jou passen. Gebruik de informatie hieronder als inspiratie voor je eigen ideeën.
Aardappel (Vroege oogst) gevolgd door prei (Korte teelt)
Dit is een klassieker binnen de opvolgingsteelt: op de dag dat je de pootaardappelen in de grond stopt, zaai je al de prei voor de opvolging.
Prei (Korte teelt) gevolgd door rapen Nancy
Rapen (Marteau) gevolgd door Prei (Lange teelt) Blauwgroene Winter ‘Forest’