Langedagplanten en kortedagplanten
De inleiding
Heb je je wel eens afgevraagd hoe planten weten wanneer het tijd is om te gaan bloeien? Planten hebben geen kalender, maar ze hebben wel een heel nauwkeurig systeem om de seizoenen te herkennen. Ze meten de lengte van de dag (of eigenlijk: de lengte van de nacht). Dit verschijnsel heet fotoperiodiciteit.
We verdelen planten grofweg in drie groepen:
- Kortedagplanten: Deze planten gaan bloeien of bollen vormen als de dagen korter zijn dan een bepaald aantal uren (vaak minder dan 12 uur). In de natuur is dat dus in het voorjaar of het najaar. Denk aan chrysanten of de kerstster.
- Langedagplanten: Deze hebben juist veel daglicht nodig (vaak meer dan 14 tot 16 uur) om in actie te komen. Dit zijn typische zomerbloeiers in onze streken, zoals spinazie (die bij lange dagen begint te bloeien) en onze standaard ui.
- Dagneutrale planten: Deze trekken zich niets aan van de daglengte. Ze gaan bloeien of vruchtzetten zodra ze oud en groot genoeg zijn. Bekende voorbeelden voor de moestuin zijn tomaten, komkommers en bonen.
De interne klok van de plant
Planten zijn heel gevoelig voor lichtduur. Ze meten hoeveel uur per dag het licht is (en nog belangrijker: hoe lang het donker is). Op basis van die informatie ‘beslist’ de plant in welke fase hij moet zitten:
- Groeifase (Vegetatief): Het maken van wortels, stengels en bladeren.
- Voortplantingsfase (Generatief): Het maken van bloemen, zaden, vruchten of knollen.
Niet elke plant reageert hetzelfde op de lengte van de dag. We kunnen ze grofweg in drie groepen verdelen.
1. Kortedagplanten
De naam zegt het al: deze planten hebben korte dagen nodig om in de bloei- of voortplantingsfase te schieten. In de natuur betekent dit dat ze vaak bloeien in het vroege voorjaar of in de herfst, wanneer de zon minder dan 12 uur per dag schijnt.
- Hoe werkt het? Zolang de dagen lang zijn (hartje zomer), blijft de plant alleen maar blad maken. Pas als de dagen korter worden (na 21 juni), krijgt de plant het signaal: “De winter komt eraan, ik moet nu snel voor nageslacht zorgen!”
- Voorbeelden: Chrysanten, herfstasters, kerststerren, maar ook sommige aardbeienrassen en rijst.
- Leuk weetje: Kwekers kunnen deze planten foppen. Door in de kas in de zomer verduisteringsdoeken te gebruiken, maken ze de dag kunstmatig kort. Zo kunnen ze zorgen dat chrysanten al in augustus bloeien in plaats van in oktober.
2. Langedagplanten
Deze planten hebben juist lange dagen nodig (vaak meer dan 14 uur licht) om tot bloei te komen. Dit zijn typische zomerbloeiers in onze streken.
- Hoe werkt het? Deze planten groeien (maken blad) in het voorjaar. Zodra de dagen in juni op hun langst zijn, wordt de ‘schakelaar’ omgezet naar bloeien.
- De valkuil in de moestuin: Voor sommige gewassen is dit fantastisch (zoals granen of aardappelen die knollen gaan maken). Maar voor bladgroenten is het lastig. Spinazie, rucola en sla zijn vaak langedagplanten. Zaai je die midden in de zomer? Dan “schrikken” ze van de lange dagen en schieten ze direct in de bloei (doorschieten). Daarom telen we spinazie liever in het voor- of najaar.
- Voorbeelden: Spinazie, sla, bieten, radijs, klaver en de meeste Aziatische groenten.
3. Dagneutrale planten
Gelukkig zijn er ook planten die zich helemaal niets aantrekken van de lengte van de dag. Zij worden dagneutraal genoemd.
Voorbeelden: Tomaten, komkommers, bonen, zonnebloemen en rozen.
Deze planten gaan bloeien zodra ze oud en sterk genoeg zijn, of zodra de temperatuur goed is. Ze tellen geen uren, maar kijken gewoon naar hun eigen ontwikkeling. Dit is heel handig voor de tuinier, want deze planten kun je vaak het hele seizoen door zaaien of planten.
Waarom is dit belangrijk voor jou?
Als je weet of een plant een kortedag- of langedagplant is, begrijp je beter waarom iets wel of niet lukt in je tuin.
- Locatie: Wij wonen in Nederland vrij noordelijk. Onze zomerdagen zijn extreem lang (in juni is het wel 16,5 uur licht!). Langedagplanten doen het hier dus geweldig in de zomer.
- Timing: Het verklaart waarom je bepaalde groenten (zoals Chinese kool of andijvie) beter pas na de langste dag (21 juni) kunt zaaien. Doe je dit te vroeg, dan zorgt de lengende dag ervoor dat ze meteen doorschieten.
- Herkomst: Koop je zaden uit een land rond de evenaar? Daar zijn de dagen het hele jaar door ongeveer 12 uur. Planten uit die regio raken hier soms in de war van onze lange zomeravonden of korte winterdagen.
Eigenlijk meten planten niet de dag, maar de nacht. Een ‘kortedagplant’ is biologisch gezien eigenlijk een ‘langenachtplant’. Maar voor het gemak houden we het in de tuinagenda lekker bij de daglengte!
Overzicht voor de moestuin
In de moestuin hebben we het meeste te maken met langedagplanten. Hieronder staat een opsomming:
1. De Langedagplanten
Deze planten reageren sterk op de lange zomerdagen (juni/juli).
De “Pas op voor doorschieten”-groep Bij deze groenten is het langedag-effect ongewenst. Zodra de dagen lang zijn, gaan ze bloeien. Dit is het normale gedrag, maar omdat de moestuinder dat liever niet heeft spreken we vaak over ‘doorschieten’.
- Bladgroenten: Sla (alle soorten), Rucola, Andijvie (zomerrassen), Spinazie.
- Koolgewassen: Paksoi, Chinese Kool, Radijs.
- Kruiden: Dille, Kervel, Koriander. (Deze kruiden schieten in de zomer razendsnel in de bloei, waardoor je minder blad oogst).
De “Hoera, een bol”-groep Bij deze is het langedag-effect juist nodig voor de oogst.
- Uien: Uien hebben de lange dagen nodig om een bol te vormen.
2. De Dagneutrale Planten
De makkelijkste groep voor je agenda. Deze planten trekken zich weinig aan van de daglengte en bloeien/groeien zodra ze oud en groot genoeg zijn (en de temperatuur goed is).
De Vruchtgroenten:
- Tomaat
- Paprika & Peper
- Aubergine
- Komkommer
- Courgette & Pompoen
- Meloen
De Peulvruchten:
- Bonen (Stamslaboon, Stokboon, Tuinboon) – De meeste moderne rassen zijn dagneutraal.
- Doperwten, Peulen en Sugarsnaps
Overige Kruiden:
- Basilicum (houdt wel van veel zon/warmte, maar bloei is niet strikt daglengte-afhankelijk).
3. De Kortedagplanten (of Najaarsvrienden)
Deze planten hebben kortere dagen nodig voor de aanleg van bloemen of groeien juist goed als het licht minder fel is.
- Aardbei: De klassieke rassen (junidragers) maken in het korter wordende najaar hun bloemknoppen aan voor het volgende jaar.
- Winterpostelein & Veldsla: Dit zijn echte kortedag-specialisten. Ze kiemen en groeien perfect in het najaar en de winter. In de zomer (lange dagen) kiemen ze vaak niet eens!
4. De Tweejarigen (De ‘Neutrale’ Wortels)
Dit is een speciale categorie. Deze gewassen vormen in het eerste jaar hun wortel of stengel (wat wij eten) en gaan pas bloeien in het tweede jaar, na een koude periode.
We behandelen ze als dagneutraal voor de oogst. Ze schieten (meestal) niet door in de zomer.
- Wortels (Zomer- & Winterwortel)
- Bieten (Kroten)
- Prei
- Knolselderij & Bleekselderij
- Boerenkool & Spruitkool
